Himass, TanVuu và cuộc tái cấu trúc PUBG: BATTLEGROUNDS dưới tay KRAFTON

Mở đầu

Phút thứ 27, vòng bo thứ sáu khép thành một hình bán nguyệt hẹp ở rìa đông nam Erangel. Bốn đội còn sống. Ba đội đã có nhà, có tường, có góc nhìn. Đội thứ tư nằm ngoài rìa vùng an toàn chừng bốn trăm mét, không xe, không smoke, đồng hồ đếm còn mười bốn giây. Trong đội hình ấy có hai cái tên mà người xem Việt Nam nhận ra ngay lập tức: Himass và TanVuu.

Họ chọn lao vào.

Kết quả của quyết định đó không phải điều tôi muốn bàn ở đây. Điều đáng bàn là cấu trúc đằng sau nó. Một đội tuyển chuyên nghiệp ở đẳng cấp này không chạy vào bo vì liều. Họ chạy vì một tập hợp biến số đã được tính trước: số điểm hạ gục cần để vượt đối thủ trực tiếp trên bảng tổng sắp, vị trí của ba đội còn lại, lượng thuốc và giáp trong túi, và quan trọng nhất — trọng số điểm thứ hạng mà KRAFTON áp cho ván đấu đó.

Tôi đã tua lại hàng trăm ván như thế trong nhiều mùa giải. Và điều tôi nhận ra là: thứ đang thay đổi trong làng PUBG: BATTLEGROUNDS Việt Nam không nằm ở tay bắn. Nó nằm ở bản luật.

Bối cảnh: một bộ môn được quản trị từ Seoul

KRAFTON kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị của bộ môn này. Công ty Hàn Quốc phát triển game, phát hành game, ban hành điều lệ thi đấu, cấp phép cho các giải bên thứ ba, vận hành hệ thống tính điểm quốc tế và quyết định đội nào được vào thẳng vòng chung kết thế giới. Trong ngành esports, mức độ tập trung quyền lực như vậy là chuyện hiếm.

Riot Games từng làm điều tương tự với League of Legends ở Bắc Mỹ và châu Âu, nhưng họ chia quyền khai thác thương mại cho các đội thông qua cơ chế chia doanh thu và ghế nhà đầu tư. Valve chọn con đường ngược lại với Dota 2: gần như buông lỏng, để cộng đồng và các đơn vị tổ chức tự vận hành, chỉ giữ lại một giải đấu lớn mỗi năm. KRAFTON đứng giữa hai thái cực đó, và trong khoảng ba mùa giải gần đây, họ nghiêng dần về phía kiểm soát.

Điều đó thể hiện ở nhiều tầng. Tầng thứ nhất là điều lệ thi đấu. Các văn bản luật của PUBG Esports ngày càng chi tiết, từ quy định về độ tuổi, thời gian cư trú để đủ điều kiện thi đấu cho một quốc gia, đến các điều khoản về liêm chính thi đấu và hình phạt cho hành vi thao túng. Tầng thứ hai là cấu trúc giải. KRAFTON chuyển dần từ mô hình mở hoàn toàn, nơi bất kỳ đội nào cũng có thể đi từ vòng loại địa phương lên tới đấu trường thế giới, sang mô hình có các suất mời và nhóm đối tác được bảo trợ.

Tầng thứ ba, và đây là tầng ít được nói tới nhất, là dữ liệu. Mọi thứ trong một ván PUBG: BATTLEGROUNDS đều đi qua máy chủ của KRAFTON. Vị trí đặt chân, đường di chuyển, thời điểm giao tranh, lượng đạn tiêu thụ, tỉ lệ sống sót theo từng vòng bo — tất cả đều được ghi lại ở cấp độ từng giây. Không có bộ môn thể thao nào khác trên thế giới có được độ phân giải dữ liệu cao đến vậy, và cũng không có bộ môn nào mà cùng một tổ chức vừa sản xuất ra cuộc chơi, vừa bán vé, vừa nắm toàn bộ dữ liệu thô.

Với người Việt Nam, cấu trúc đó tạo ra hai hệ quả trái ngược. Một mặt, nó mở ra con đường rõ ràng: giải vô địch quốc gia, giải khu vực, rồi vòng chung kết thế giới. Mặt khác, nó đặt số phận của toàn bộ các đội tuyển Việt Nam vào tay một nhóm người ngồi ở Seoul, những người quyết định mùa sau có bao nhiêu suất cho khu vực Đông Nam Á.

Vì sao Việt Nam luôn đứng ở rìa bản đồ quyền lực

Nhìn vào bản đồ esports thế giới, Việt Nam là một thị trường kỳ lạ. Số người chơi lớn, độ phủ cộng đồng cao, các tuyến thủ có kỹ năng cá nhân được đánh giá tốt. Nhưng hạ tầng thì mỏng: số đội có hợp đồng lương ổn định ít, số huấn luyện viên phân tích chuyên trách ít hơn nữa, và gần như không có đội nào có bộ phận phân tích dữ liệu riêng.

Trong khi đó, ở Hàn Quốc hay Trung Quốc, một đội tuyển PUBG: BATTLEGROUNDS hàng đầu vận hành theo mô hình doanh nghiệp. Họ có huấn luyện viên trưởng, huấn luyện viên chiến thuật, chuyên viên phân tích đối thủ, chuyên viên tâm lý, và một nhóm hậu cần lo ăn ở di chuyển cho tuyển thủ. Tỉ lệ giữa thời gian luyện tập và thời gian phân tích ở những đội này thường rơi vào khoảng bảy mươi trên ba mươi, nghĩa là cứ mười giờ làm việc thì ba giờ dành cho việc xem lại băng ghi hình và mổ xẻ dữ liệu.

Các đội Việt Nam, theo quan sát của tôi qua nhiều mùa giải, thường nghiêng về tỉ lệ chín mươi trên mười, có nơi là chín mươi lăm trên năm. Họ luyện rất nhiều, nhưng phần lớn thời gian là chơi lại chính mình. Điều này tạo ra một nghịch lý: kỹ năng cơ học tiến bộ nhanh, nhưng hiểu biết về hệ thống thì chậm. Và trong một bộ môn mà luật chơi thay đổi mỗi mùa, hiểu biết hệ thống quan trọng hơn phản xạ.

Đây là lý do tôi luôn nói với các bạn trẻ trong những buổi huấn luyện mà tôi tổ chức: đừng học cách bắn giỏi hơn, hãy học cách đọc ván đấu nhanh hơn. Tay bắn quyết định bạn thắng một pha giao tranh. Cách đọc ván đấu quyết định bạn có mặt ở pha giao tranh đó hay không.

Cốt lõi: đọc PUBG: BATTLEGROUNDS như một hệ thống năm tầng

Muốn hiểu vì sao quyết định ở phút 27 kia được đưa ra, cần tách ván đấu thành năm tầng. Mỗi tầng có biến số riêng, và sai ở tầng nào thì sửa ở tầng khác không cứu được.

Tầng một: điểm đặt chân. Trong PUBG: BATTLEGROUNDS, chọn điểm đặt chân gần giống chọn đội hình xuất phát trong bóng đá. Nó không quyết định trận đấu, nhưng nó quyết định bạn sẽ chơi kiểu gì trong mười phút đầu. Một đội đặt chân ở khu vực trung tâm bản đồ có xu hướng giành nhiều điểm hạ gục nhưng dễ bị kẹp từ hai phía. Một đội đặt chân ở rìa bản đồ có xu hướng sống lâu hơn nhưng khó tiếp cận vị trí đẹp ở vòng bo cuối. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối — chỉ có lựa chọn phù hợp với cấu trúc điểm của giải.

Tầng hai: nhịp chuyển dịch. Đây là tầng mà các đội Việt Nam thường mạnh. Tốc độ phản ứng với thông tin mới — nghe tiếng súng ở hướng nào, thấy xe chạy qua khe nào — và tốc độ ra quyết định dựa trên thông tin đó là một kỹ năng có thể đo được. Tôi từng lập một bảng theo dõi thời gian từ lúc một đội nhận tín hiệu đến lúc họ đổi hướng, và con số trung bình của nhóm đội Việt Nam thấp hơn nhóm đội Hàn Quốc khoảng một phẩy bảy giây. Nghe thì nhỏ, nhưng trong một ván đấu mà vòng bo đóng mỗi bốn mươi giây, một phẩy bảy giây là khoảng cách giữa việc vào được nhà và việc nằm ngoài bãi cỏ.

Tầng ba: quản lý tài nguyên. Thuốc, giáp, đạn, xe, smoke, lựu đạn khói và lựu đạn nổ. Đây là tầng ít được khán giả chú ý nhất nhưng lại là tầng phân hóa rõ nhất giữa các đội ở đẳng cấp cao. Một đội tiêu hết smoke ở vòng bo thứ tư sẽ mất khả năng xoay chuyển ở vòng bo thứ bảy. Tôi đã xem những ván mà đội thua không phải vì bắn kém, mà vì ở vòng bo thứ sáu họ còn đúng hai quả smoke trong khi đối thủ còn bảy.

Tầng bốn: cấu trúc điểm. Đây là tầng mà KRAFTON điều khiển trực tiếp. Tỉ lệ giữa điểm hạ gục và điểm thứ hạng quyết định toàn bộ phong cách chơi của cả một khu vực. Khi điểm hạ gục được đẩy lên cao, các đội chơi hung hăng hơn, giao tranh nhiều hơn, khán giả thích hơn. Khi điểm thứ hạng được đẩy lên, các đội co cụm, giữ vị trí, và số ván kết thúc với ít hơn mười lăm mạng bị hạ tăng lên. Chỉ cần KRAFTON xoay một núm nhỏ trong bảng điểm, hàng trăm đội trên khắp thế giới phải đổi cách chơi trong vòng một tháng.

Tầng năm: tâm lý tập thể. Đây là tầng mà tôi từng phạm sai lầm khi bỏ qua. Nhiều năm trước, trong một dự án mô phỏng giải đấu bằng dữ liệu, tôi đã gạt bỏ đề xuất đưa yếu tố áp lực tâm lý vào mô hình, vì tôi cho rằng nó không thể lượng hóa. Tôi đã sai. Áp lực không lượng hóa được bằng một con số duy nhất, nhưng nó lượng hóa được bằng nhiều con số cộng lại: tỉ lệ bắn trúng ở vòng bo cuối so với vòng bo đầu, số lần đổi quyết định trong ba giây cuối, số lần đội trưởng gọi lệnh mà đồng đội không phản hồi.

Góc phản trực giác: câu chuyện 'Việt Nam bị đánh giá thấp' đang cản trở chính người Việt Nam

Trong cộng đồng người hâm mộ Việt Nam tồn tại một niềm tin phổ biến: các đội Việt Nam mạnh hơn thứ hạng của họ, và họ bị đánh giá thấp vì khu vực Đông Nam Á không được KRAFTON trao đủ suất. Tôi từng chia sẻ niềm tin đó. Bây giờ thì tôi không chắc nữa.

Vấn đề của niềm tin này không nằm ở chỗ nó sai. Vấn đề nằm ở chỗ nó dễ chịu. Khi nguyên nhân thất bại được đặt ở ngoài tầm kiểm soát — ở ban tổ chức, ở suất mời, ở may mắn vòng bo — thì không ai phải thay đổi gì cả. Mùa sau đội vẫn luyện như mùa trước, vẫn thua ở cùng một vòng bo, và vẫn có cùng một lời giải thích.

Dữ liệu mà tôi thu thập từ các ván đấu quốc tế gần đây cho thấy một bức tranh khác. Các đội Việt Nam thường có điểm hạ gục trung bình mỗi ván cao hơn mức trung bình của giải, nhưng điểm thứ hạng lại thấp hơn. Nói cách khác, họ giết nhiều hơn nhưng sống ngắn hơn. Đây không phải dấu hiệu của một đội bị đánh giá thấp. Đây là dấu hiệu của một đội chơi đúng theo bản năng nhưng sai theo cấu trúc điểm.

Có một cách kiểm tra rất đơn giản mà bất kỳ ai cũng làm được. Hãy lấy ba ván thua gần nhất của một đội Việt Nam ở đấu trường quốc tế, ghi lại thời điểm đội đó hạ gục đầu tiên và thời điểm đội đó bị loại. Nếu khoảng cách giữa hai mốc thời gian này ngắn hơn khoảng cách trung bình của các đội vào top năm, thì vấn đề không nằm ở tay bắn. Nó nằm ở giai đoạn giữa — giai đoạn mà tôi gọi là 'khoảng lặng', khi đội đã có điểm nhưng chưa biết phải làm gì tiếp theo.

Đây là chỗ mà vai trò của những người như Himass và TanVuu trở nên thú vị. Họ không chỉ là người bắn. Trong các đội hình mà tôi theo dõi, họ là những người gọi lệnh ở giai đoạn giữa ván — giai đoạn mà không có mục tiêu rõ ràng, không có đối thủ trước mặt, và mọi quyết định đều dựa trên suy đoán. Kỹ năng gọi lệnh ở khoảng lặng khó luyện hơn kỹ năng bắn rất nhiều, vì nó không có phản hồi tức thời. Bạn gọi sai, ba phút sau mới biết.

Đó cũng là lý do tôi không tin vào cách kể chuyện anh hùng hóa cá nhân trong esports. Một pha xử lý đẹp trên sóng truyền hình là kết quả của hàng trăm quyết định nhỏ không ai nhìn thấy. Khi chúng ta chỉ tôn vinh khoảnh khắc, chúng ta vô tình dạy thế hệ tuyển thủ tiếp theo rằng chỉ cần khoảnh khắc là đủ.

Kết

Quay lại phút thứ 27 ở Erangel. Đội đó lao vào bo và thắng pha giao tranh, rồi thua ở vòng bo tiếp theo vì hết smoke. Một ván đấu như vậy không nói lên nhiều điều về cá nhân ai. Nó nói lên điều gì đó về một hệ thống.

Mùa giải tới, KRAFTON sẽ lại xoay một núm nào đó trong bảng điểm, hoặc đổi một dòng trong điều lệ, hoặc mở thêm một suất mời cho một khu vực khác. Các đội Việt Nam sẽ lại có hai lựa chọn: phản ứng sau khi luật đổi, hoặc chuẩn bị trước khi luật đổi. Lịch sử của bộ môn này cho thấy phần lớn các đội chọn cách thứ nhất.

Nhưng nếu có một bài học mà tôi rút ra sau hơn một thập kỷ theo dõi esports và chuyển nó sang cách đọc thể thao truyền thống, thì đó là: kẻ thắng không phải người thích nghi nhanh nhất với bản vá mới. Kẻ thắng là người đã đoán được bản vá mới từ ba tháng trước.

Câu hỏi tôi để lại cho những ai đang làm việc trong các đội tuyển Việt Nam: nếu KRAFTON công bố thay đổi lớn tiếp theo vào tháng Mười Hai, đội của bạn sẽ biết tin qua thông cáo báo chí, hay qua phân tích của chính mình từ tháng Chín?