Wushu Việt Nam và 'cơn mưa huy chương': Đếm lại từng tấm đồng phía sau tiếng vỗ tay

Tôi vẫn nhớ cái cảm giác lạnh sống lưng khi ngồi xem hai võ sĩ Việt Nam lần lượt bước lên bục nhận huy chương đồng trong cùng một buổi tối. Cả hai đều vừa thua ở bán kết. Cả hai vẫn được trao huy chương, vì đó là luật. Không ai trong số họ phải thắng một trận tranh huy chương nào. Vậy mà sáng hôm sau, tiêu đề khắp nơi tràn ngập bốn chữ: cơn mưa huy chương. Cơn mưa. Tôi ngồi lại một mình với chén trà nguội, tự hỏi cơn mưa ấy rơi từ đâu xuống, và rơi xuống cho ai. Đây không phải lần đầu tôi thấy một kết quả thể thao bị đóng gói thành cảm xúc trước khi bị đọc thành số liệu. Nhưng lần này, chính cái cách người ta gọi nó là mưa đã khiến tôi muốn bật lại băng ghi hình, cầm cây bút và đếm. Tôi muốn biết một cơn mưa được ghép từ bốn tấm huy chương đồng, một tấm bạc chắc chắn và một giấc mơ vàng còn treo lơ lửng rốt cuộc dày đặc đến đâu, khi bạn tách nó ra khỏi tiếng vỗ tay. Mùa giải đấu lớn luôn có cái mẹo riêng của nó. Tôi ám chỉ Á vận hội, nơi wushu trở thành một trong những môn đấu võ hiếm hoi mà Việt Nam bước vào với tư cách kẻ có cơ hội. Đây là môn thể thao tách làm hai nhánh hoàn toàn khác biệt, và tôi cần phải nói rõ điều đó ngay từ đầu, bởi hầu hết độc giả đọc tin đều gộp chúng làm một. Sanda là nhánh đối kháng. Hai võ sĩ bước lên sàn, trao đổi đòn đấm, đòn đá, và khác với quyền Anh hay kickboxing, họ còn được phép quật ngã đối thủ xuống sàn. Taolu là nhánh biểu diễn. Võ sĩ trình diễn một bài quyền, một bài đao, một bài thương theo biên đạo có sẵn, và giám khảo chấm điểm dựa trên độ khó cùng chất lượng thực hiện. Một bên là kết quả của đối kháng trực tiếp. Một bên là kết quả của thang điểm chủ quan. Người ta bán hai thứ đó cho khán giả dưới cùng một cái tên, và đó là điểm khởi đầu của mọi sự nhập nhằng trong cách đọc tin. Tôi làm nghề này mười sáu năm, trong đó phần lớn thời gian tôi ngồi bóc từng khung hình tư liệu về võ thuật. Nghề của tôi là tìm mảnh ghép mà cả sân vận động bỏ quên. Và khi tôi nhìn vào kết quả của đoàn wushu Việt Nam tại Á vận hội lần này, mảnh ghép bị bỏ quên nằm đúng ở chỗ mà không ai muốn kể: cái luật trao huy chương đồng cho cả hai người thua bán kết. Một cái luật hành chính, khô khan, không có một chút hào quang nào, nhưng lại là thứ quyết định trực tiếp rằng một ngày thi đấu bình thường của một đoàn thể thao có thể được gọi là mưa hay không. Tôi không viết bài này để giật tít theo hướng ngược lại. Tôi viết để dựng lại cả một bối cảnh, đếm lại từng con số, tách cái thật khỏi cái được thổi lên, rồi tìm xem đâu mới là điểm sáng cần được nhớ. Tôi bắt đầu từ nhánh sanda, bởi đó là nơi có chuyện để nói. Sanda, hay còn gọi là sanshou, là môn đối kháng có luật riêng. Võ sĩ được phép đấm, đá, và quan trọng nhất, được phép quật và quét ngã đối thủ từ tư thế đứng. Không có vật dưới sàn. Không có khóa siết. Đấu vật kéo dài trong tư thế kẹp bị giới hạn bằng luật và có thể bị trừ điểm nếu kéo lê quá lâu. Điểm được tính khi đòn đánh hợp lệ xuyên qua, khi đối thủ bị ngã, và khi đối thủ bị đẩy ra ngoài thảm. Đây là một hệ thống chấm điểm khác hẳn kickboxing chuyên nghiệp, nơi cú quật không được tính. Nói cách khác, một kết quả sanda không thể được dùng để suy ra đẳng cấp kickboxing, và ngược lại. Tôi nhấn mạnh điều này vì đã nhiều lần thấy các bình luận gộp cả hai môn làm một, rồi rút ra kết luận sai về sức mạnh thực sự của một nền võ thuật. Đoàn Việt Nam cử võ sĩ ở nhiều hạng cân. Ở hạng 56kg nam, Đinh Văn Tâm bước vào vòng trong với tư cách người được giao nhiệm vụ giành huy chương. Anh lần lượt vượt qua đối thủ, trong đó có Fereddy Sinaga của Indonesia, để tiến vào chung kết. Chừng đó thôi đã đủ bảo đảm cho anh ít nhất một tấm huy chương bạc, và đẩy trận đấu cuối cùng vào ngày 24 tháng 9. Đây là điểm sáng thực sự duy nhất mà tôi có thể gọi là thắng lợi mang tính cạnh tranh khách quan, bởi vì nó là kết quả của việc đánh bại đối thủ chứ không phải đứng ngoài chờ luật trao giải. Còn lại, ba suất bán kết khác của đoàn Việt Nam đều kết thúc bằng thất bại, và ba suất đó tạo nên phần lớn số huy chương đồng của ngày hôm ấy. Hãy để tôi đếm lại từng trận. Ở hạng 60kg nữ, Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc. Ở hạng 60kg nam, Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo, cũng của Trung Quốc. Ở hạng 65kg nam, Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran. Ba tấm huy chương đồng, ba thất bại ở bán kết, và vì luật trao huy chương cho cả hai người thua ở vòng này, ba thất bại ấy biến thành ba tấm huy chương. Cộng với tấm huy chương đồng nhánh taolu của đương kim lão tướng Dương Thúy Vi, đoàn Việt Nam khép lại một ngày với bốn tấm huy chương đồng và một tấm huy chương bạc chắc chắn, còn một giấc mơ vàng còn để ngỏ. Bây giờ, tôi muốn các bạn nhìn vào hai thất bại trước Trung Quốc và đọc nó như một dữ liệu cấu trúc chứ không phải một tai nạn. Trung Quốc là cái tường của wushu châu lục. Đây là môn thể thao có nguồn gốc từ chính quốc gia này, nơi họ có chiều sâu lực lượng ở gần như mọi hạng cân và mọi nhánh bài quyền. Trong bảng đấu, việc hai võ sĩ Việt Nam lần lượt gặp đối thủ Trung Quốc ở bán kết không phải là vận rủi. Đó là kết quả gần như tất yếu của cách xếp hạt giống và của việc Trung Quốc cắm quân dày ở mọi nhánh. Tôi tự đếm từng pha bóng của Iceland, rồi chợt thấy cả một thế giới, và ở đây cảm giác tương tự quay trở lại: khi bạn đếm hai thất bại trước cùng một quốc gia, bạn không còn thấy hai trận đấu riêng lẻ nữa. Bạn thấy một bức tường, và bức tường ấy được xây bằng hệ thống, không phải bằng một cá nhân xuất sắc nào. Trận thua còn lại, trước đối thủ Iran ở hạng 65kg, cũng mang một tín hiệu cấu trúc. Iran là một cường quốc sanda truyền thống, với nền tảng đấu vật rất mạnh. Đòn quật của các võ sĩ Iran thường là thứ vũ khí chết người, bởi vì nó ăn thẳng vào cách tính điểm của sanda, nơi ngã được cộng điểm nặng. Một thất bại ở hạng 65kg trước Iran nằm hoàn toàn trong logic của chuỗi đối đầu ấy, dù rằng bài báo gốc không cung cấp bất kỳ chi tiết kỹ thuật nào về cách trận đấu diễn ra. Tôi buộc phải ghi chú rõ điều đó: tôi không biết trận ấy thua vì đòn gì, ở phút thứ mấy, trong hoàn cảnh nào. Tôi chỉ biết rằng nếu xếp ba thất bại lại cạnh nhau, chúng vẽ thành một thứ tự rõ ràng: hai trận thua trước kẻ thống trị tuyệt đối, một trận thua trước một cường quốc có vũ khí đặc trưng. Đó không phải là sự sụp đổ. Đó là một bảng phân tầng. Cơ thể là tấm bảng đen mà huấn luyện viên không bao giờ đọc hết. Trong sanda, câu đó đúng theo nghĩa rất cụ thể. Đây là môn đối kháng cho phép quật, nghĩa là chấn thương tập trung vào các cú ngã, các pha tiếp đất, các cú quét vào khớp. Hồ sơ rủi ro của nó khác hẳn quyền Anh, nơi nỗi lo chính là chấn thương đầu tích lũy qua nhiều năm. Sanda có đòn đánh vào đầu, nhưng phần lớn hiểm nguy đến từ những cú quăng người xuống sàn, và từ những cú tiếp đất mà đầu gối hay vai phải chịu. Ở đây, à, tôi phải thú nhận một điều: bài báo gốc không cung cấp bất kỳ thông tin nào về tuổi tác, tiền sử chấn thương hay tình trạng thể lực của bất kỳ võ sĩ nào. Tôi hoàn toàn không thể dựng lên một đường cong sự nghiệp cho họ. Đó là một khoảng trống thật sự, chứ không phải một suy đoán mà tôi cố nhét vào cho đầy. Ngược lại, có một chi tiết về tuổi tác mà bài báo nhắc tới, và nó quan trọng hơn người ta tưởng. Dương Thúy Vi được mô tả là một lão tướng. Với một võ sĩ taolu, chữ lão tướng không có nghĩa là sức chịu đòn đi xuống, bởi vì taolu không có đối thủ để đấm vào mặt bạn. Nó có nghĩa là cô đang bước vào giai đoạn cuối của sự nghiệp, khi độ khó của các động tác tung người, xoay người, tiếp đất trở thành thứ đánh đổi trực tiếp với tuổi tác và khớp. Một võ sĩ taolu về cuối sự nghiệp thường dựa vào chất lượng thực hiện thay vì ép độ khó lên tối đa, bởi vì mỗi một động tác khó được cộng thêm cũng là một lần đầu gối và cổ chân chịu áp lực. Tấm huy chương đồng của cô vì thế mang một giá trị riêng, không thể so bằng thước đo thắng thua. Nó được chấm bằng thang điểm, và tôi không có trong tay con số chênh lệch điểm giữa cô và người trên bục. Tôi biết mình đang thiếu dữ liệu, và tôi không muốn giả vờ rằng cái huy chương ấy dễ hay khó theo một nghĩa nào đó mà tôi không chứng minh được. Tôi tự đếm lại toàn bộ ngày thi đấu đó. Bốn tấm huy chương đồng. Một tấm bạc chắc chắn. Một trận chung kết còn treo. Nếu bạn chỉ đọc dòng tít, bạn sẽ hình dung ra một đoàn quân hùng hậu càn quét sàn đấu. Nhưng nếu bạn ngồi xuống và đếm, bức tranh hiện ra khiêm tốn hơn nhiều, và tôi nghĩ sự khiêm tốn ấy lại đẹp hơn. Nó cho thấy một nền wushu đủ mạnh để đưa bốn võ sĩ vào bán kết sanda, đủ sâu để duy trì một lão tướng taolu trên bục, nhưng chưa đủ để phá bức tường Trung Quốc và chưa đủ để vượt qua vũ khí quật của Iran. Đó là một chương trình khu vực hàng đầu đang ở ngưỡng cửa của tầng châu lục, và ngưỡng cửa ấy là một con số rất cụ thể, không phải một cảm xúc. Đây là chỗ tôi muốn nói điều mà tôi cho là quan trọng nhất trong bài viết này. Cơn mưa huy chương, nếu bạn đếm nó, phần lớn được tạo ra bởi một cái luật. Trong thể thức đấu loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận huy chương đồng. Đây là quy ước phổ biến ở các đại hội thể thao đa môn, và nó có lý do của nó: nó thưởng cho việc lọt vào tới vòng bốn người mạnh nhất, thay vì bắt người thua phải đánh thêm một trận nữa để phân định huy chương đồng. Nhưng hệ quả của nó là: một đoàn thể thao có thể có ba võ sĩ vào bán kết, thua cả ba, và vẫn thu về ba tấm huy chương mà không thắng một trận tranh huy chương nào. Tôi không nói điều đó để hạ thấp thành tích. Tôi nói để các bạn đọc đúng con số. Lọt vào bán kết ở một kỳ Á vận hội là thành tích thật, đòi hỏi thắng ít nhất một trận vòng ngoài. Nhưng gọi ba tấm đồng ấy là một cơn mưa là một cách đóng gói cảm xúc, không phải một cách mô tả cạnh tranh. Tranh luận là con đường tôi dùng để tìm điều mình chưa nghĩ ra. Và khi tôi tranh luận với chính mình về cái gọi là cơn mưa, tôi nhận ra hai điều. Thứ nhất, nếu ta bỏ luật trao huy chương cho cả hai người thua bán kết đi, thì ngày hôm ấy đoàn Việt Nam có đúng hai tấm huy chương chắc chắn: tấm bạc của Đinh Văn Tâm và tấm đồng taolu của Dương Thúy Vi. Hai tấm, không phải năm. Thứ hai, cái luật ấy không hề làm giảm giá trị của việc lọt vào bán kết, nhưng nó làm phồng lên con số tổng, và cái con số bị phồng ấy lại chính là thứ được bán cho công chúng như bằng chứng của sức mạnh. Tôi hiểu vì sao người ta làm vậy. Một đoàn thể thao cần những câu chuyện để kể, và một con số lớn là câu chuyện dễ kể nhất. Nhưng nghề của tôi là đếm, không phải kể cho vui tai. Có một điều khác mà tôi muốn nhìn thẳng, và nó liên quan đến chữ lão tướng của Dương Thúy Vi. Trong một nền thể thao được nhà nước tài trợ, sự nghiệp của một võ sĩ gắn trực tiếp với việc có được chọn vào đội tuyển hay không, và việc có được chọn hay không lại gắn với kết quả thi đấu. Khi một vận động viên không giành được huy chương ở một kỳ đại hội, câu hỏi về suất đầu tư cho chu kỳ tiếp theo lập tức được đặt ra. Đây là áp lực vô hình mà khán giả không thấy, nhưng nó có thật, và nó nặng hơn bất kỳ cú ngã nào trên sàn. Một tấm huy chương đồng, với một võ sĩ trẻ, có thể là bàn đạp. Với một lão tướng, nó có thể là tấm vé để được đi tiếp thêm một chu kỳ, hoặc là dấu chấm hết cho một sự nghiệp. Tôi không biết câu chuyện cụ thể của Dương Thúy Vi. Tôi chỉ biết rằng đằng sau mỗi tấm huy chương đồng có một quyết định về tiền và về tương lai, và quyết định ấy không bao giờ xuất hiện trên bảng thành tích. Bây giờ hãy quay lại Đinh Văn Tâm, bởi vì anh mới là nhân vật thật của ngày hôm ấy. Anh là người duy nhất trong đoàn làm được điều mà không có luật nào hỗ trợ: đánh bại đối thủ để tiến vào trận cuối cùng. Tấm huy chương bạc của anh là kết quả của việc thắng, không phải của việc lọt vào tới vòng bốn người. Anh vào chung kết hạng 56kg, gặp một đối thủ chưa được xác định, và cơ hội để có vàng nằm trong tay anh, dù rằng nếu đối thủ ở trận cuối là một võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran, xác suất lấy vàng sẽ nghiêng về phía bất lợi. Tôi nói điều đó dựa trên cấu trúc, không phải dựa trên đánh giá cá nhân, vì tôi chưa từng xem đủ số trận của anh để đánh giá kỹ thuật. Nhưng theo cách mà bài báo gốc mô tả anh như một điểm sáng, tôi cho rằng anh được đặt vào một nhánh đấu có thể đi được, và anh đã không đánh rơi cơ hội ấy. Vậy thì điều gì là thật trong ngày thi đấu này? Thật là: một võ sĩ Việt Nam đã vào chung kết. Thật là: bốn võ sĩ Việt Nam đã lọt vào bán kết, một con số nói lên bề dày thật sự của lực lượng. Thật là: hai người trong số họ thua Trung Quốc, một người thua Iran, và đó là bảng phân tầng thật của sanda châu lục. Thật là: một lão tướng taolu vẫn đứng được trên bục. Điều được thổi lên là: chữ mưa. Cơn mưa không sai về mặt cảm xúc, nhưng nó che đi sự thật rằng ba trong bốn tấm đồng là hệ quả của một cái luật hành chính, không phải của ba trận thắng. Tôi ghét phải viết câu này, bởi vì tôi biết nó sẽ làm nhiều người khó chịu. Nhưng nếu các bạn muốn đọc một nền thể thao cho đúng, các bạn phải chấp nhận rằng thành tích khu vực và thành tích châu lục là hai con số khác nhau. Việt Nam là một thế lực sanda ở Đông Nam Á. Điều đó được chứng minh bởi việc Indonesia cũng có võ sĩ vào bán kết, bởi việc Đinh Văn Tâm vượt qua Fereddy Sinaga, và bởi việc wushu Việt Nam liên tục góp mặt ở các vòng trong. Nhưng nói tới tầng châu lục, nơi Trung Quốc và Iran đứng, thì câu chuyện khác. Ở tầng ấy, một tấm bạc đã là một thắng lợi lớn, và một tấm vàng là một biến cố. Tôi nghĩ mọi việc nằm đúng ở đó: Việt Nam đang ở ngưỡng cửa, và ngưỡng cửa là một chỗ đứng tốt. Nó khó chịu, nhưng nó thật. Có một khoảng trống nữa trong dữ liệu mà tôi cần gọi tên. Với nhánh taolu, điểm được chấm bởi hội đồng giám khảo dựa trên độ khó và chất lượng thực hiện, và tôi không có bất kỳ con số nào về khoảng cách điểm giữa các võ sĩ. Điều đó có nghĩa là tôi hoàn toàn không thể biết Dương Thúy Vi thua người trên bục bao nhiêu điểm, hay cô thắng người dưới bục bao nhiêu. Trong một môn chấm điểm chủ quan, con số ấy quan trọng, bởi vì nó cho biết cô đứng ở đâu trong tương quan lực lượng. Nhưng bài báo gốc không có nó, và tôi sẽ không bịa ra nó. Tôi chỉ có thể nói rằng tấm đồng taolu là một kết quả điểm số, không phải một kết quả đối kháng, và nó không thể được đọc bằng logic thắng thua như sanda. Cũng cần nói thêm về việc wushu không phải là môn thể thao chuyên nghiệp theo nghĩa thị trường. Ở đại hội thể thao đa môn, không có tiền bản quyền trả cho võ sĩ, không có hợp đồng chuyển nhượng, không có đấu giá. Nguồn thu nhập của các vận động viên đến từ lương nhà nước, hỗ trợ của liên đoàn, và tiền thưởng huy chương. Điều đó có nghĩa là mọi phân tích kiểu thị trường chuyển nhượng, mọi tính toán về giá trị thương mại của một võ sĩ, đều không áp dụng được ở đây. Thị trường chuyển nhượng không có bàn thắng, nhưng luôn có cú lừa ngoạn mục, và trong wushu, không có thị trường chuyển nhượng nào để mà lừa cả. Đây là sân chơi của các quốc gia, không phải của các ông bầu. Và điều đó thay đổi toàn bộ cách chúng ta nên đọc kết quả. Tôi đã xem rất nhiều trận wushu theo cách không chính thức, ngồi ở nhà, bật đi bật lại các đoạn băng, tự vẽ sơ đồ từng pha quật, từng cú ngã. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi nhận thấy một điều về các giải đấu cấp châu lục: các trận bán kết thường khép lại theo những kịch bản giống nhau, và những kịch bản ấy phản ánh sự chênh lệch về hệ thống huấn luyện hơn là sự chênh lệch về tài năng cá nhân. Một võ sĩ Việt Nam có thể đủ giỏi để vào bán kết, nhưng để vượt qua một võ sĩ Trung Quốc ở bán kết, cậu ta cần một hệ thống huấn luyện có thể sản xuất ra đối trọng tương đương, và đó là thứ mất nhiều năm để xây. Đây là lý do tôi không bao giờ đọc một trận thua trước Trung Quốc như một thất bại của cá nhân. Tôi đọc nó như một khoảng cách của hệ thống. Nếu tôi phải đưa ra một phán đoán tiến bộ về ngày thi đấu này, tôi sẽ nói thế này. Việt Nam đã đạt được điều mà một nền thể thao đang lên cần đạt: một tấm bạc ở một hạng cân đối kháng, và một sự hiện diện dày ở các vòng trong. Cái còn thiếu là khả năng biến sự hiện diện dày ấy thành những tấm huy chương màu cao hơn, và đó là công việc của mười năm, không phải của một kỳ đại hội. Bức tường Trung Quốc không sụp trong một mùa giải. Vũ khí quật của Iran không bị hóa giải trong một trận. Cái có thể thay đổi trong một chu kỳ là chất lượng huấn luyện ở nhà, là việc nuôi dưỡng các hạng cân nhẹ, là việc giữ chân những võ sĩ như Đinh Văn Tâm để họ có thể quay lại và đi xa hơn. Có một điều tôi muốn khép lại, và nó liên quan đến các bạn, những người đọc tin thể thao. Khi một kỳ đại hội kết thúc, tin tức sẽ trôi đi, và những tấm huy chương đồng sẽ nằm yên trong một bảng tổng sắp. Nhưng câu hỏi đúng đắn không phải là 'chúng ta được bao nhiêu huy chương'. Câu hỏi đúng đắn là 'chúng ta đã tiến gần hơn tới bức tường bao nhiêu'. Với bốn suất bán kết và một suất chung kết, có lý do để tin rằng chúng ta đang tiến gần hơn, nhưng tiến gần không giống như đã vượt qua. Tôi muốn các bạn nhớ điều đó, bởi vì một nền thể thao không lớn lên bằng những cơn mưa được gọi tên, nó lớn lên bằng những khoảng cách được đếm đúng. Mùa hè sân trống, series chết yểu, nhưng tôi lại tìm thấy tiếng vọng. Tôi tìm thấy nó trong tấm bạc của một chàng trai hạng 56kg, trong một lão tướng taolu vẫn chưa chịu rời bục, trong hai thất bại trước bức tường và một thất bại trước cánh tay quật. Cơn mưa không rơi từ trên trời xuống. Nó rơi từ một cái luật, từ một chương trình huấn luyện, từ những năm tháng của những người mà màn hình không bao giờ quay cận. Nghề của tôi là tìm mảnh ghép mà cả sân vận động bỏ quên, và mảnh ghép tôi tìm thấy trong ngày này không phải là cơn mưa. Nó là bốn người đứng trên ngưỡng cửa, nhìn qua bức tường, và câu hỏi còn để ngỏ rằng ai sẽ là người đầu tiên trèo qua. Tôi không biết câu trả lời. Tôi chỉ biết rằng tôi sẽ vẫn ngồi đó, bật lại băng ghi hình, tự đếm từng pha, và chờ. Vì thể thao là ngôn ngữ chung, và trong ngôn ngữ ấy, điều duy nhất đáng tin không phải là tiếng vỗ tay sau một tấm huy chương, mà là con số chênh lệch còn lại giữa chúng ta và nơi chúng ta muốn tới.